فُضیل بن عیاض در ابتداى جوانى یکى از راهزنان و سارقان و غارتگران و دزدان و بدکاران و هرزه گران و عیّاشان مشهور زمان خود بود که هر کس اسم او را مى شنید لرزه بر اندامش میافتاد که در آن زمان سلطان و خلیفه وقت خود هارون الرشید از دست او ناراحت بود و ترس داشت .
سیر و سلوک به روش پیامبر
محورهای مهم سلوکی در آموزههای نبوی
الف) تهذیب نفس وتزکیه دل
البته حکمت صدرایی اندکی در تحلیل جهان و هستی به این منظر نزدیک و حکمت و عرفان را در هم می آمیزد، اما در سایر گرایش ها در تحلیل هستی و آفرینش، ادبیات به کلی فیلسوفانه است. فیلسوفان که به تحلیل هستی و عالم وجود می پردازند، با ادبیات خود جهان را تحلیل و به واجب و ممکن تقسیم می کنند؛ عرفا نیز جهان و هستی را تحلیل می کنند، با این تفاوت که هیچ گاه هستی را به واجب و ممکن تحلیل نمی کنند، بلکه معتقدند هستی در ذات خود واجب است و همه ممکنات ظهور و مظاهر آن هستی مطلق هستند و نظام آفرینش به نظام ظهورات اسمایی برمی گردد. این نوع از نگاه را می توان به عنوان یک فرهنگ، از شعب عرفان دانست.
چون دانستى که نیت روح عمل و حقیقت آن است، و فایده عمل بر نیت متوقف است نه بر عکس، و غرض اصلى از عمل کشش و گرایش دل به سوى خداى تعالى است و این بستگى دارد به نیت، پس آن بهتر از عمل است، به این معنى که عمل هر گاه به دو جزء تحلیل شود جزء قلبى - یعنى نیت - از جزء جسمانى - یعنى آنچه از اعضاء و جوارح صادر مىشود - بهتر است، و ثوابى که مترتب بر دل استبیش از ثوابى است که بر اعضاء مترتب است، و از اینرو خداى سبحان مىفرماید:
جمله مسائلی که در بحث و بررسی واژه "شیطان" مطرح کردنش ضروری است این است که : آیا شیطان این موجود وسوسه گر دارای ذریه و اولادی است؟ و در گمراه ساختن و به ضلالت کساندن افراد از غیر خود کمک می گیرد ؟ و یا آنکه مسئله ذریه و اولاد برای وی چیزی است نادرست و در به ضلالت کشاندن انسان ها خودش است و خودش؟